Sivas Şehir Merkezinden Genel Görünüm
Cumhuriyet Üniversitesi'nden Gece Görünümü
Cumhuriyet Üniversitesi'nden Gece Görünümü
Tarih - Tıp Tarihi » İslam Tarihinde Hastaneler 2
SEBİLÜRREŞAD
Yıl:Rumi 1329 Miladi:1913        
Ay:Haziran Sayı:249 Cilt:10  Sayfa:239-240-241

FELSEFE
İSLAMDA FEN ve FELSEFE

Müessesatı Fenniyeden Hastahaneler.
Geçen nüshadan mabead(devam).

Mısırda Bimaristanlar: Mısır müessesatı sıhhiyesi bazı hususta  Şam ve Bağdat hastanelerinden temayüz ediyordu. Mısırda; Bağdat ve Şam’da olduğu gibi hastaneler tababetinde müsdahdem o derece çok ve meşhur hekimler görülemiyor. Mısırda etıbbayı meşhura , tedabir ve inzibatı sıhhiyeye mezarete memur olarak adeta müfettişlik vazifesini ifa etmişlerdir.
Fenni tıb ,Mısırda seri’ ve devamlı bir terakkiye mazhar olmuş ve altıncı asırda şarkın en parlak ve enziyade şaşadar merkezi  tababeti  Kahire olmuşdur.Daha ona üçüncü asır hicride Mısırda bir hastahane tesis edilmişdi.

259 tarihinde Ahmed bin Tulun 60.000 dinar sarf ile Kahire’de bir hastahane te’sis ve meccanine (akıl hastaları) ve fukaraya tahsis eylemişdi. Ahmed her hafta bu hastaneyi ziyaret ve hastaların tedavi ve tağdiyesine itina edilip edilmediğini bizzat teftiş ederdi . Endülüslü Muhammed  bin Abidun Mısıra geldiği zaman birkaç sene kahire bimaristanlarında tababette bulunmuştu. Daha sonra Mısırda müessesatı sıhhiyenin adedi tezayet etmiştir (artmıştır). Mevcut hastaneler arasında en meşhuru Bimaristanı Nasari idi. Bimaristanı atik namıyla da şöhret bulan bu hastahane Alemi İslamın en mübeccel simalarından olan  Selahaddin Eyyubi tarafından tesis edilmişti. Dördüncü asrın (hicri)   ortasına  doğru haşideyaneden Kafur Elhasi  Kahire’de  kendi namına nispetle Bimaristani Kafuriyi   tesis ve inşa eylemişti. Mısır kıtası Sertababetine tayin edilmiş olan İbni Zebir Bimaristanı Nasride emrazı ayniye (göz hastalıkları) tababeti ile mevzuf idi.Bu vazife  İbni Zebir’ den sonra bir aralıkta Meverah Şehir ibni Ebiesyaba’nın amcasına tevdi edilmiştir. İbrahim bin Musa Kahire hastanelerinden birinin hizmeti tebabetini ifa ediyordu. Ebulhaccacı Yısuf ise kehhal  (Göz hastalıkları uzmanı) sıfatıyla diğer bir bimaristana devam ederdi. Mısır etıbbası meyanında emrazı  ayniye mütehassıslarının binnisbe pek çok miktadarda olmasından o vakitlerde de Mısırda göz hastalıklarının pek ziyade olduğunu istidlal edebiliriz.

Memaliki bahriyeden Melik Mansur Kalavun 683 tarihinde Kahire’de Şari’ Ennehasin’de meşhur Bimaristanı Mansuri’yi tesis eylemiştir. Mugrizi bu hastaneden bahis ederken diyor ki: Evvelce bimaristani Mansuriye yalnız meccanin kabul edilirdi. Bilahare her nevi  hastaların kabulüne müsaade edilmiştir. Her hastalığa mahsus ayrıca hususi salonlar ve mütehassıs tabipler ayrılmıştı. Bimaristanın  varidatı  pek zengin olduğundan hastaların her türlü ihtiyacatı mükemmelen temin edilmekle beraber etıbbayı müdavime yede bol bol maaşları verilebiliyordu. Uyku uyuyamayan hastalar içün ayrıca bir salon ayrılmış olup buraya memur edilen musikişinaslar, hikayekuler  hastaları eğlendirmekle muvazzaf idiler. Tamamı ile şifa yap olan kimselere hastanelerden çıkarken beşer lira kadar bir meblağ verilmek masrut(şart)idi. Bu para henüz hali nekahatte  ve muhtacı istirahat bulunan hastanın, çıkar çıkmaz temini maişet zaruretiyle ağır ve yorucu işler ifasına mecbur olmasına meydan bırakmamak gibi bir fikri aliyeye mebni ita olunurdu. Sultan Galavun hastahane etsalında (bitişik) birde tıbbiye mektebi inşa etmiştir.

Bimaristanı Mansuri son zamanlara kadar payidar olmuştu.Onsekizinci asrın nihayetine doğru Napolyon Bonopart idaresinde Fransızlar Mısırı istila ettikleri zaman Bimaristanı Mansuri dahilinde meccaninden maada elliden ziyade hasta bulmuş olduklarını Fransa murahaleri kayıt ve tezekkar etmektedirler.
Memaliki Çerakeseden Melik Mu’id de 821 tarihinde(hicri) Mısır’da Bimaristanı Mu’idiyi tesis ve inşa eylemişdir. 

Mısır hakkında ki tedkikad vakıfanesiyle müştehir Musayü Zümer  (jomard) vakfı ile Mısır’da İslamlar tarafından ayrıca kadınlara mahsus bir takım hastanelerde tesis edilmiş olduğunu beyan ediyor . Mısır’da tağdat ettiğimiz büyük hastanelerden başka küçük mikyasta  bir çok bimaristanlar tesis edilmiş olduğu muhakkatı tarihiyedendir.

Mekkei Mükerreme Bimaristanları:  Mekke’i Mükerremede daha üçüncü asırda (Hicri) muntazam hastaneler tesis edilmiş olduğu bazı asarı tarihiyeden anlaşılmaktadır. Kudbettin Hanefi Mekke tarihinde diyor ki:”Hicreti Nebeviyenin 816.tarihinde Şerif Hasan  üçüncü asırda Halife Mustansar tarafından Mekke’de inşa ve tesis eylemiş olan hastahaneyi yeni baştan tamir ve hayat ederek fukara ve hastanenin temini ihtiyacatı içün icap eden varidatı tahsis eylemiştir. Şerif Hasan bimaristana gidecek fukarayı her zaman tamamıyla kesbi ifakat edinceye kadar(hastalıktan iyileşme) hastanede kalmalarını ve bunların masarıfatından  kalacak varidatın fukaraya tevziini emir eylemişdi”. Kudbettinin şu ifadesinden Mekke’de üçüncü asır hicride mükemmel bir hastahane inşa edilmiş olduğu sureti katide anlaşılıyor.

Medinei Münevverede dahi bir takım  hastaneler bulunduğu Halife Muktedir zamanında Vezir Cali bin İsa ‘nın emriyle meşahir etıbbadan Ebu Osman Dımeşki, Sabit bin Karra ,Sinan bin Sabit gibi zevatın  Medine ve Mekke bimaristanlarına nezarete memur eylemiş olmalarından  istidlal olunabilir (çıkarılabilir).
Mağrip Aksı ve Endülüste Müessesatı Sıhhiye: Medeniyeti İslamiyye’nin şanlı devirlerinde Afrika şimalinin Cezayir ve Fas taraflarında bile bir takım müessesatı sıhhiye bulunduğu tarihin tahtı itirafındadır.
Leon Afrikan (Léon Africain) Fas’ta vaktiyle müteaddid hastahane ve eytamhaneler(yetimhane) bulunduğu gibi meccanine (Akıl hastası) mahsusta ayrıca Bimarhaneler tesis edilmiş olduğunu rivayet ediyor.  Kaziri (Casiri) de aynı itirafatı serdettikten başka ,Muhammed Kasım’ın ondördüncü asır miladiyenin ortalarına doğru Marakeş hastanesi Sertababetinde bulunduğunuda ilave etmektedir.

Endülüs müessesatı sıhhiyesi hakkında maatasüf ümidedildiği kadar mağlumat edinmek mümkün olamıyor. Herhalde Endülüsün şanlı devirlerinde asarı medeniyenin kafisine dair inşa olunan müessesat ve mebaniyei aliye arasında bir çokta bimaristanlar bulunduğuna kanaat etmek icap eder. Tababeti İslamiye hakkında ki tetkikat umigasıyla Alemi İslamı kendisine minnettdar bırakmış olan doktor Lusiyan Eskuryal Kütüphanesinde eline geçirmiş olduğu bir kitaba istinaden ,Endülüste vaktiyle bir çok müessesatı sıhhiye  bulunduğuna kani olduğunu itiraf etmektedir.

Saltanatı İslamiyye’nin edvarı şağşağadarında tesis edilmiş olan bu hastaneler sadece muntazam ve sıhhi oldukları gibi nezafetlerine de dercai nihayede i’tina edilirdi. Hastahaneye müracaat eden hastaların dini ve mezhebi asla nazarı itibara alınmaz, bila tefrik cins ve mezhep her kes kabul olunurdu. Etıbba yanlarında  hastabakıcıları bulunduğu halde hastaları dolaşır ve icap eden ilaçları bizzati verirlerdi. Bimaristanlarda her hastalık içün ayrıca bir salon bulunurdu. Meşahiri etıbba, fenni tıp ve fenni sidleye dair olan derslerini ekseri bimaristanlar dahilinde ki dershanelerde ita eder ve tatbikatı ameliyeyide bil fiil gösterirlerdi.
İbni Halkan ve Teracimi Elhükema müellifinin verdikleri mağlumattan , İslamların daha o zamanlarda bile bu günki seyyar hastaneler tarzında deve ve katırla nakil olunur bir nevi hastaneler tesis etmiş oldukları anlaşılıyor.Seyyar hastanelerin şerefi ihtiraı Türklere aittir. Filhakika İran Selçukilerinden Sultan Muhammed bin Melikşah ‘ın ordularında askeri seyyar hastaneler bulundurduğu tarihin zabıt etmiş olduğunu hakayıkı müspitedendir.

M.Şemseddin
Yrd. Doç. Dr. Naim KARAGÖZ
Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi
Temel Bilimler Bölümü Tıp Eğitimi A.D. SİVAS
Tüm Hakları Saklıdır © 2008-2020  Powered by .NET