Sivas Şehir Merkezinden Genel Görünüm
Cumhuriyet Üniversitesi'nden Gece Görünümü
Cumhuriyet Üniversitesi'nden Gece Görünümü
Tarih - Tıp Tarihi » İslam Tarihinde Hastaneler 1
SEBİLÜRREŞAD
Yıl:Rumi 1329 Miladi:1913        
Ay:Mayıs  Sayı:248  Cilt:10  Sayfa:224-225-226

FELSEFE
İSLAMDA FEN ve FELSEFE

Müessesatı Fenniyeden Hastahaneler.
Allamei İslamiye tarafından fenni tıbba ne derecede ehemmiyet verilmiş olduğu ahlafe (geleceğe) yadigar bırakmış oldukları kütüphaneler dolusu asarın tetkikinden anlaşılabilir.En meşher erbabı fen ve hikmetin teracimi ahval ve asarına tahsis edilen (öz geçmiş ve eserleri) sahifelerin mütalasından , bunlardan heman kesim gelişinin fenni tıpta pek vasiğ( geniş) bir iktidara,pek derin bir hazagata malik oldukları istidlal olunabilir (anlaşılabilir).

Etıbbayı İslamiye (İslam tabipleri) tedrisatları bimaristanlar (hastaneler)  dahilinde ki dershanelerde icra ittiklerinden buraları hem hastane ,hemde birere tıp fakültesi halinde idiler. Bu sayede şakirdan (talebeler) okudukları nazariyeti ilmiyenin(teorik) bilfiil tatbikatı ameliyesini de (pratik) görürlerdi. En meşhur Biladi İslamiyede tesis edilmiş olan hastanelerin ta’dadına şaalai mağrufta ki ilk merkezi inşaı olan Bağdad’tan başlıyoruz.

Bağdat Bimaristanları: Bağdat’ta onbirinci asır miladinin başlangıcından itibaren müessesatı sıhhiye tesisine başlanılmıştır.Meşhur Hayn bin İshak bu hastanelerin birinde tedris eylemiştir.Bağdat’ta ilk bimaristanın Harun Reşit tarafından bina edildiği mervidir. Fakat gerek Bağdat gerek mülhekatında (bağlı yerlerde) büyük hastanelerin inşası dördüncü asır hicriye tesadüf eder. Filhakika bu asırda idi ki halife Mugtedir ki vüzerasından Ali ibni İsa Bağdat şehrinde mükemmel bir bimaristan tesis ederek idaresini meşahir etıbbadan Ebu Said Osman Eddimeşki’ye havale ve hastanenin her türlü mesarifini deruhte eylemiştir.Ebu Said Osman aynı zamanda Bağdat’ta ki diğer  iyilemeğe ve Medinede ki bimaristanların da müfettişi umumilerine ta’yin edilmişti. Osman Dimeşkiye meşhur Sabit bin Karre halefe olmuştur.

Meşairi ileyhin mahdumu  Sinan bin Sabit pederinin tarcümei haline dair yazdığı eserde Abbasiler devrinde Bağdat’ta tesis edilen bimaristanlar mağlumatı mevsuka vermişdir. Sinan bu eserinde diyor ki “ Pederim Sabit bin Karra  Halife Muktedir tarafından hastaneler Sertababetine ve nazaratı umumiyede Vezir Ali bin İsa’ya tevdi edilmişti. Bir sana hastanelerin miktarı çoğalmış olduğundan vezir pederime gönderdiği bir tahririnde (resmi yazı) :Etıbbanın hastaneleri her gün tahtı nezaretinde bulundurarak agdiye (gıda) ve ilaçlarını bilzati vermeleri ve tedavilerine son derece itina  etmeleri lüzumunu işaret etmiştir.Pederim derhal o emrin harfiyen icrası esbabına tevsil etti (yapmak için gerekli sebeplere ulaştı). Vezir ikinci bir tahriratla civar kasaba ve karyelerde ki hastanelere bakmak üzere lazım gelen ilaçları hammalen seyyar tabipler a’zamını  ve bunların Müslim ve gayrimüslim ahaliyi tedaviye ihtimam etmelerini emir buyurdu. Pederim derhal icap eden hekimleri bil intihab maalecat lazıma ile beraber mülahayata azam eylemiştir. Hastahanelerin muzarafat yevmiyesi mütevekkilin validesi tarafından vakfedilmiş olan akarat bedelinden tefsiye edilmekte idi. Hicretin 306. Senesinde pederim Bağdad’ın Sevki Yahya mahallesinde Elseyda hastanesinin resmi keşadiyi (yazışma) icra etti.Buranın mesarifi içün mahiye altıyüz dinar sarf ediliyordu.Yine bu sene esnasında idi  ki pederim Halife Muktedir’i kendi namına bir hastahane tesisine teşvik eyledi. Halife pederimin tavsiyesi veçhile Bağda’dın Babüşşam cihetinde Bimaristanı Mukteri’yi tesis ve inşa eyledi.Halife bu hastanenin masarıfına medar olmak üzere mahiye 200 dinar tahsis eylemişti.”

Yine bu tarihlerde halife Muktedirin vüzerasından  İbnülfırat’ta Bağdat’ta bir bimaristan inşa eylemiştir. 
Miladi 977  tarihinde Bağdad’da giren Al Buveyheden  Azadüddevle funun ve senayinin en büyük hamilerinden olduğu cihetle hertürlü müessesatı ilmiyenin teksirine son derece bezel mesai eyledi. Bilnisbe kısa olan  devri şevketi pek çok müessesatı nafia ile pirayedardır.Bu meyanda meşairi ileyh tarafından 368 (hicri) tarihinde Bağdat’ta tesisedilmiş olan Bimaristanı Azadi’yi yad edebiliriz. Bimaristanı Azadi’nin Bağdat ahalisine o kadar çok faidesi olmuştur ki halk bu binayı muazzamın seneyi devriyesine  tesadüf eden günlerde icrayı şadumanı etmeki ihtiyad etmişlerdir. Azadüddevle meşahir etıbbadan heyeti teşkil ederek bimaristan inşasına en ziyade elverişli sıhhi bir mahalli tayin etmesini emir etmiş olduğundan heyet ledittahari  Bağdat’ın ciheti Arabiyesinde ki köprü kenarını münasip görmüşler ve bimaristan burada inşa olunmuştu.

Hastaneye yiğirmidört kadar tabip tayin olunmuştu.Etıbbayı mezkure arasında İbrahim bin Begvas , Ebul Hasan, Ebul Yakup Elhavazi ,Cibril bin Abidallah, Ebu Hasan Sabit bin Sinan Ebu Mansur Said bin Beşir gibi meşahir de bulunuyordu. Hastahaneye tayin edilen etıbbadan her biri bir nevi hastalıkta mütehassıs idi. Müracaat eden hastalar evvela heyet tarafından muayene edilir ve hastalığın nevine göre mütehassısının dairesine gönderilirdi. Hastahane etıbbası meyanında cerrah, kanalıcı ve çıkıkçılar da mevcut idiler. Beşinci asır hicride Bimaristanı Azadi Sertebabetinde buluman etıbba meyanında meşhur Se’id bin Habbetullahi’ de görüyoruz. Se’id Halife Mugtedi ve Mustazharın hizmeti tababetinde bulunmuş ve telifat nafiasıyle iştihareylemiştir.Se’id’in Elmugni ünvanlı kitabı Paris kütüphanesinde mevcut ve 1007. Numarada magayttır.

Altıncı asır(hicri) Bimaristani Azadi etıbbası arasında Se’id bin Esredi, Eminüddevle  ibni Telmiz ve İbnül Maristaniye gibi mağruf simalar bulunmuştur. İbnul Maristaniye Bağdat tarihine dair yazdığı Divanül İslamül Azam ünvanlı eserine  Bimaristanı Azadiye’nin bir tarihçesini de ilave eylemiştir.
İbnü Telmiz ise Egrabazine namında ki eseriyle müştehirdir.Meşari ileyhin fenne olduğu kadar edebiyata da intisabı vardır. Şu kıta İbnü Telmiz’e isnat edilir:

“La nağcubva min hanini kalbi. İleyhim va’zerva ğarami.
Felgavsi maa kevniha cemaden. Te’ni min fergatissehemi.”

Eddehebi’nin rivayetine göre Bimaristani Azadi hicretin 612. Senesine kadar payidar olmuştur. Bağdat hastanelerinde hastaların maraz ve ahvali maraziyelerine dair bir defter tutulmak ihtiyad edilmişti. Defteri mezkure teşhisi imrazı hususunda şakirdana rehberlik vazifesi görüyorlardı. Razi Elmuhyet’inde defteri mezkureden pek çok bahis etmiştir.

Miyafarikeyn bimaristanı: Beşinci asırda(hicri) Nasturilerden ve meşahir etıbbadan Zahit Allemae namında bir zat Beni Mervan’dan Nasıreddevle’nin kerimesini mübtela olduğu vehim bir hastalıktan kurtarmış olduğundan emir bu hizmetine mükafaten Irakı Arabide  miyafarikeyn’de gayet mükemmel bir hastane inşa ettirmişti. Zahidelallamei icap eden her türlü alat ve mealicatı tıbbiyeyi  burada cem ederek en mükemmel bir hastane haline getirmişti. Zahidelallame’yi kitabülbimaristanat ünvanı ile hastanelerden bahis birde kitap yazmıştır.

İran tarafında tesis edilen bimaristanlar: İran’da meşhur olarak  başlıca dört bimaristan tesis edilmişti.Bunlardan biri Rey’de ,diğeri Merv’ de , üçüncüsü İsfahan’ da ,dördüncüsü Şiraz’da idi. Hakimüşşehir Razi’nin vatanı olan Rey şehrinde ki hastane meşarihi ileyhin tahtı nezaretinde tesis edilmişti. Razi hayatının son zamanlarını bu hastanede tedavi tedrisatiyle geçirmişti.

Merv hastanesi sertababetinin üçüncü asırda(hicri) İsa bin Hassa tarafından işgal edildiği görülüyor. Şiraz hastanesi Kudbettin Şirazi gibi en Hazık bir tabip yetiştirmekle mümtazdır.

Suriyede müesses bimaristanlar: Suriye kıtasının ekseri biladında büyük bimaristanlar tesis edilmişti. Bunlar arasında Kudüs’ü Şerif hastanesi ile Şam bimaristanları pek meşhuridi. Kudüs bimaristanı en ziyade Reşidüddin Suri ‘nin sertebabeti zamanında iştihar eylemiştir. Reşidüddin en meşhur Nebatiyuni İslamiyedenidi. Cebeli Lübnanı dairen madar dolaşarak oralarda yetişen nebatat hakkında pek çok netbiatte bulunmultur. Telif ettiği kitabına ,nebatatı mezkurenin havası ve evsafını yazmış olduğu gibi ayrıca resimlerinide derc eylemiştir. Meşari ileyhin  tarihi irtihali hivretin 629.senesine masadüftür.Hicreti Nebeviyyenin 625. Senesinde vefat etmiş olan Yakup bin Saglab’de bir aralık Kudüs hastanesi sertababetinde bulunmuştu.

Şam: Alemi İslam’da   ilk hastane Şam’da tesis edilmişti.Daha hicretin 88. Tarihinde Melüki Emeviyeden Velid bin Abdülmelik Şam’da bir hastane inşa ederek idaresini birkaç tabibe havale etmişti.Şam’da müesses olan bimaristanlara dair oldukça fazla mağlumat alınabilecek menbağ ve vesaik(vesikalar) vardır. Burada icrayı tababet veya icrayı tedrisatla meşgul  bir çok fazla simalar tanıyoruz. Şam’ın en büyük ve en meşhur hastahanesialtıncı asır hicri ortasına doğru melik atabekandan (atabeyler) Nurettin Zengi tarafından inşa ve te’sis edilmiş ve Bimaristani Azadi’yi gölgede bırakmıştır.

Nureddin tarafından te’sis edilen bu hastahaneye  Büyük Bimaristan namının verilmiş olmasından ,Şam’da ikinci derecede daha başka hastahaneler bulunduğu istidlal edilebilir. İbnülesir   Atabekan  tarihinden bahis ederken ; Nureddin’in Şam’da kinden başka daha bir çok hastaneler tesis etmiş olduğunu söylüyor. Yine İbnülesir’in rivayetine göre meşari ileyh Nureddin Zengi Halep, Hama , Şam ve sair mahallelerde bir çokta mektep ve medrese inşa ve te’sis etmiştir.

Bimaristanı Nureddin’e devam eden etıbba meyanında meşhur Ebulmecid bin Ebilhakem gibi a’zamiyi (büyükleri) de görüyoruz. Ebulmecid tıp, felsefe, ulumül riyaziye ve hatta musikide asrının feridi    olduğundan adalet, has maarifperveri ve kadirşinaslıkta hakikaten büyük vasfına ilayık olan Nureddin Zengi’nin pek ziyade mazharı tevcihi oluyordu. Ebülmecid alatı musikiyeden bir nev’i Arğanun ehtira ile iştihar eylemiştir.

Ebulmecid Bimaristanı Kebir, sertababetinde bulunduğu müddet zarfında hastanenin kıymetdar halılarla mefruş ve gayet mükemmel ve zengin bir kütüphaneyi muhtevi olan büyük salonunda binlerce etıbba ve talebeye  ulumi tıbbiye ve hükmiye tedris eder ve dersten evvela her gün üç saat kadar kütüphanede müteala ile meşgul olurlardı.

Bimaristanı kebir sertababeti bir aralıkda Mühezzebeddin Eddehvar gibi bir dahi tıb tarafından işgal edilmişdi. Mühezzebin pek kaliteli servet ve samanı vardı. Vefaatında medbedeb konağını mektep olmak üzere vakfetmiş ve bütün servetini bu mektebin masarıfatı zaruriyyesine terkeylemişdi. İbni Ebiasyab’a Mühezzebeddin Eddehvar’dan bahis ederken diyor ki: Meşarihi ileyhin fenni tıbda pek derin bir vukufu, pek büyük bir şöhreti vardı.  Mühezzebeddin  ile birinci tabakada bulunan büyük tabipler sınıfı hitam bulmuştur. Bimaristan sertababetinde bulunduğu esnada İmran Elisraili ve Raziyuddin Errahbi gibi meşahir etıbbada kendisine refakat ediyordu. Bimaristan bu üç zat devrinde ki şöhreti hiçbir vakıt bulamamıştır.
Mühezzebeddin ‘den sonra   bimaristan sertababeti Raziyuddin Errahbi’ nin mahdumu Şerafeddin Rahbi’ye  intikal eylemiştir.Şerafeddin ümera ve melükün hadematı hususiyesine girmekle müctenip olmakla beraber (Devlet erkanının özel tabipliğine) beşeriyete arzı hizmetten çekinmemiştir, bimaristan sertababeti ile beraber   Mühezzebeddin’in vakfettiği mektepte icrayı tedrisata devam etmiştir. Şerafettin fizyoloji “ilmü menafiil aza” fenninde cidden mütehassıs idi. Kitabul fi halgıl insan ve heyeti aza’i ve menafiha” ünvanlı eseri pek kıymetdardır. Meşari ileyh eşar rakikası ilede mümtaz idi. Şu beyitler kendisine nisbet edilir:
Tesaga benuddina ilel Hanefi envat. Velayeşaril bakı bihalati min yemizi.
Kanehum ila neami fi cehli bağziha. Bima tüm bisefekiddimai ala bağz.

Evvelce Hıristiyan iken  o ahir ömründe ihtida etmiş olan meşahir etıbbadan Muvaffagaddin bin Elmatarani ile “Tebgatiletıbba” müellifi Şehiri ibni Ebiesyeb’anın  emmi(amcası) Reşidüddin Ali bin Halife ‘de bir vakitler  bimaristanı kebir tababetinde bulunmuşlardı. Daha sonra İbni Ebiesyeb’anın  ile Şerafeddin biraderi  Cemaleddin’de Bimaristanı Kebire devam etmişlerdi.
Bu gibi etıbba sayesinde idi ki yedinci asır hicride Şam, Kahire ve Bağdat’ın şöhret şayialarını husufe uğratmışdır.

M.Şemseddin
Okuma hatalarım olmuşsa özür dilerim.

Dr.Naim KARAGÖZ
Yrd. Doç. Dr. Naim KARAGÖZ
Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi
Temel Bilimler Bölümü Tıp Eğitimi A.D. SİVAS
Tüm Hakları Saklıdır © 2008-2020  Powered by .NET